ŚrodaWlkp.

Kolegiata WNMP w Środzie Wlkp.

Powstanie miasta - skupiska ludności łączy się z powstaniem w nim kościoła, organizacji kościelnej, która zapewnić mogła opiekę duchową mieszkańcom. W Środzie, jak w innych miastach lokacyjnych, głównym ośrodkiem życia religijnego był kościół pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny utożsamiany z miejską farą²³. Pierwsze wzmianki pisemne tyczące się fary sięgają roku 1281, wspominają także istniejący na terenie miasta kościół pod wezwaniem świętego Idziego, który będzie wspomniany później²⁴. Kościół parafialny zlokalizowany został w sąsiedztwie murów miejskich, co było sytuacją normalną w tamtym okresie. "Obecnie istniejąca świątynia wzniesiona została zapewne staraniem proboszcza, kanonika poznańskiego Bartłomieja (1423-1428), jako jednonawowa budowla gotycka"²⁵. Ten gorliwy kapłan zadbał również o uporządkowanie i powiększenie majątku kościelnego, kładąc podstawy do utworzenia kapituły kolegiackiej przy średzkiej farze²⁶. Kanonik Bartłomiej w roku 1422 uzyskał u króla Władysława Jagiełły, który tę sprawę polecił prymasowi Mikołajowi Trąbie i biskupowi poznańskiemu Andrzejowi Łaskarzowi Gosławskiemu, zgodę na utworzenie kolegiaty, dla której akt erekcyjny został wydany w dniu 13 listopada 1423 roku²⁷. Kapituła średzka składała się z trzech prałatów (prepozyt, dziekan, kustosz) oraz siedmiu kanoników, którzy zobowiązani byli do gorliwej Służby Bożej w kolegiacie oraz do codziennego śpiewania Godzinek. Za swoją posługę otrzymywali uposażenie z dóbr kapituły a także jedną z kanonii zlokalizowanych wokół kościoła²⁸. Przy kolegiacie istniała też szkoła parafialna, której uczniowie zobowiązani byli w niedziele i święta śpiewać razem z kapitułom Godzinki, pierwsze wzmianki o szkole pochodzą z roku, 1423 gdy mowa jest w akcie erekcyjnym kolegiaty o jej uposażeniu²⁹.

Fundator świątyni i kolegium kanoników - Władysław Jagiełło postarał się o potwierdzenie i poszerzenie praw kolegiaty na Soborze w Bazylei, który wydał stosowny dokument w roku 1435³⁰. Świątynia królewska (taką, bowiem nazwę przypisuje się kolegiacie) została przebudowana na przełomie XV i XVI wieku, gdy dobudowano nawy boczne oraz podwyższono wieże. W latach 1510-1519 rodzina Pompowskich ufundowała kaplice, w której pochowano seniora rodu (jest to dzisiejsza zakrystia) a w okresie 1598-1602 ukończono budowę kaplicy Gostomskich³¹. Rola kolegiaty spadła wraz z nastaniem rządów zaborcy pruskiego i ustaniem działalności sejmików średzkich, - o czym pisałem już wcześniej - oraz zaniechaniem istnienia kapituły. W roku 1830 było przy kolegiacie dwóch kanoników a po ich śmierci jedynym reprezentantem został ksiądz Marceli Weychan - proboszcz średzki w latach 1830-1890, który też w roku 1836 odnowił kościół parafialny³².

Okres zaborów przyniósł Środzie i kolegiacie kilku zasłużonych kapłanów, którzy zdobyli olbrzymie zasługi na polu społeczno-gospodarczym. Należeli do nich: ksiądz Teofil Kegel - działacz okresu Wiosny Ludów, ksiądz Augustyn Szamarzewski - założyciel Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych³³ czy wreszcie ksiądz Ludwik Jażdzewski - wieloletni poseł w niemieckim parlamencie i obrońca polskości³⁴. W roku 1912 proboszczem średzkim został ksiądz Mieczysław Maissner, znany społecznik i zaangażowany działacz powstania wielkopolskiego (doprowadził do powstania w 1918 roku tak zwanej rzeczpospolitej średzkiej oraz współorganizował kompanie średzką). Ksiądz Maissner służył pomocą na płaszczyźnie społecznej i oświatowej w niepodległej Polsce, przyczynił się do rozwoju szkolnictwa w Środzie a także był odnowicielem kolegiaty w roku 1932, która otrzymała wtedy nowy ołtarz główny w stylu rokokowym. W roku 1931 zorganizowała parafia zjazd katolicki dla dekanatu średzkiego a w dniach 28-29 czerwca 1939 dla obydwu archidiecezji gnieźnieńskiej i poznańskiej pod przewodnictwem prymasa Augusta Hlonda, na, który przybyło 6000 osób³⁵. Parafia w Środzie Wielkopolskiej należała do jednej z największych w archidiecezji, licząc ponad dziesięć tysięcy wiernych z jednoczesnym zapleczem materialnym w postaci 175 hektarów ziemi.

Proboszczem średzkim po księdzu Meissnerze, który pełnił tę posługę w latach 1912-1936, został ksiądz doktor Stanisław Janicki zamordowany przez Niemców w Forcie VII w Poznaniu w roku 1940³⁶, później działalność duszpasterską prowadzili księża Adam Szkudlarski, przedwojenny prefekt z Leszna oraz Marian Bogacki. Okres II wojny światowej przyniósł, obok dyskryminacji ludności polskiej, także prześladowanie Kościoła katolickiego. W kolegiacie średzkiej Służba Boża trwała nieprzerwanie do 7 października 1941 roku, kiedy to kościół zamknięto, księży aresztowano a świątynie zamieniono na magazyn bielizny i mundurów żandarmerii niszcząc jednocześnie jej zabytkowe wyposażenie³⁷. Okupanci wywieźli wiele cennych zabytków sztuki sakralnej, które do tej pory znajdowały się w skarbcu kolegiaty i zniszczyli większość dokumentów tak parafialnych jak kapitulnych zgromadzonych w miejscowym archiwum. Władze niemieckie utrudniały, a wręcz uniemożliwiały, praktyki religijne średzian, którzy dojeżdżać musieli do kościoła w Tulcach lub Winnej Górze. Do Środy z posługom kapłańską przyjeżdżał czasami ksiądz Teofil Gałdyński, który odprawiał potajemnie Msze Święte w szpitalu, ukrywał się także w mieście ksiądz Leon Krakowski, którego wyśledziła policja niemiecka( zginął w Dachau dnia 14 września 1942 roku). Na terenie powiatu średzkiego ukrywał się również ksiądz Aleksander Rozmiarem, pracujący jako urzędnik w zarządzie drogowym.

źródło:http://www.srodakolegiata.archpoznan.org.pl